اقتصاد تحریمشده و رانت زده؛ چرا سرمایهگذاران خارجی از ایران رفتند؟
خروج چند سرمایهگذار خارجی از ایران در ماههای اخیر ابعاد تازهای از «انزوا» و «انحصار» را در اقتصاد پرتلاطم ایران آشکار کرده است. در حالی که نرخ دلار در بازار آزاد وارد کانال هشتاد هزار تومانی شده و بازگشت ترامپ به کاخ سفید امکان صادرات نفت و جذب سرمایه را برای جمهوری اسلامی ايران سختتر کرده است، معدود شرکتهای سرمایهگذاری خارجی بیسروصدا سرمایههای خود را از ایران خارج میکنند.هرچند این شرکتها به شکل رسمی دلیل خروج خود را اعلام نکردهاند اما کارشناسان در رسانههای داخل ایران نسبت به ادامهدار بودن این روند و انزوای اقتصادی بیشتر ایران در این شرایطِ سخت هشدار میدهند.پیش از این گفته میشد سرمایهگذار ترکیهای فروشگاههای زنجیرهای «وی وان» از لیست سهامداران این فروشگاه خارج شده است اما آنچه باعث شکلگیری هشدارها در این مورد شد، خبر اضافه شدن تعداد قابل توجهی از سرمایهگذاران دیگر به لیست خروجیها از اقتصاد ایران بود.در میانهٔ دیماه اعلام شد که گروه «صافولا» از عربستان سعودی، غول صنایع غذایی خاورمیانه، پس از دو دهه حضور پررنگ در بازار روغن خوراکی ایران، با چراغ خاموش از بازار خارج شد؛ خروجی که برخی کارشناسان آن را ناشی از تشدید «تنشهای سیاسی» و «کاهش سودآوری» میدانند.ماجرا اما به اینجا ختم نمیشود؛ هایپراستار و دیجیکالا، دو برند مطرح بازار خردهفروشی و تجارت الکترونیک ایران هم به تازگی با خروج سهامداران خارجی خود مواجه شدهاند. شرکت اماراتی «ماجدالفطیم» از فهرست سهامداران هایپراستار خارج شده و شرکت سرمایهگذاری اروپایی «IIIC» که حدود ۳۳ درصد سهام دیجیکالا را دارد در آیندهٔ نزدیک از ایران خواهد رفت. این خروجها نهتنها تصویری تاریک از فضای کسبوکار ایران ترسیم میکند، بلکه پرسشهای جدی دربارهٔ آینده اقتصاد بهوجود میآورد: آیا ایران در آستانهٔ از دست دادن آخرین فرصتهای خود برای جذب سرمایهگذاری است؟
گروه صافولا در بیانیهای که روز ۱۲ دیماه منتشر کرد، دلیل توقف فعالیتش در ایران را «استراتژی گروه در مورد خروج بهموقع از بازارهای غیراصلی» اعلام کرده است؛ با وجود این، گمانهزنیها دربارهٔ دلایل پشت پردهٔ خروج این سرمایهگذار عربستانی نشان میدهد احتمال اینکه دلایل سیاسی و شرایط بینالمللی ایران در این تصمیم اثرگذار باشد، وجود دارد. همزمان بودن خروج چند سرمایهگذار از ایران هم در شکلگیری این گمانهزنیها مؤثر بوده است.با وجود اینکه گروه عربستانی صافولا، حتی در دورهٔ کاهش روابط دیپلماتیک ایران و عربستان در دههٔ نود بازار جمهوری اسلامی ايران را ترک نکرده بود، حالا توقف فعالیتهای این شرکت در شرایطی که به نظر میرسد رابطه جمهوری اسلامی با عربستان سعودی کمی بهبود یافته، سؤالبرانگیز شده است. برخی با اشاره اینکه این شرکت پیش از ایران از بازار مراکش و عراق هم خارج شده بود معتقدند این تصمیم تنها به دلیل استراتژیهای بازاریابی اتخاذ شده است. در مقابل، برخی استدلال میکنند در شرایطی که این شرکت تولیدکننده بیش از چهل درصد روغن مصرفی در ایران است و هشتاد درصد سهام شرکت مهم «صنایع بهشهر» را در اختیار دارد، تصمیم به خروج از ایران همچنان با معیارهای اقتصادی مطابقت ندارد.تصمیم به خروج از یک بازار، بهویژه دربارهٔ شرکتهای بزرگ که پیش از سرمایهگذاری مطالعات بازار، امکانسنجی و بررسی ریسک را انجام میدهند بهندرت در کوتاهمدت و یکشبه اتخاذ میشود. اقدام به خروج سرمایهگذاران معمولاً نتیجهٔ مجموعهای از عوامل اقتصادی، سیاسی و مدیریتی است که به تدریج شرایط را برای ادامهٔ حضور آنها غیرممکن میکند. این تصمیمها بیشتر با بررسی دقیق ریسکها و فرصتها اتخاذ میشوند. اما چرا ایران؟ایران در سالهای گذشته با مشکلات اقتصادی عمیقی روبهرو بوده است. نرخ تورم روزافزون، نوسانات شدید ارزی، کسری بودجه و افزایش مالیاتستانی دولت، همگی دست به دست هم دادهاند تا توان خرید مصرفکنندگان کاهش پیدا کند. این کاهش به شکل مستقیم بر سودآوری شرکتها اثر گذاشته و جذابیت سرمایهگذاری در بازار ایران را کمرنگ کرده است.
ایران همچنین در شاخصهای بینالمللی مرتبط با فضای کسبوکار، همواره در میان کشورهای انتهای جدول قرار داشته است. براساس آخرین رتبهبندی محیط کسب و کار از سوی گروه بریتانیایی «اکونومیست اینتلیجنت یونیت»، ایران در سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸، در میان ۸۲ کشور، در رتبه ۸۱ قرار داشته و رتبهٔ آن تنها از ونزوئلا بهتر بوده است؛ اما در رتبهبندی جدید نام ایران حتی در لیست کشورها قرار نگرفته که نشاندهندهٔ بدتر شدن وضعیت کسبوکار در کشور است.ایران در رتبهبندی سهولت کسبوکار موجود در سایت بانک جهانی، از میان ۱۹۰ کشور، در جایگاه ۱۲۷ جهان قرار گرفته است.این وضعیت نهتنها سرمایهگذاران خارجی را دلسرد میکند، بلکه حتی کارآفرینان داخلی را هم با چالشهای جدی مواجه کرده است. جمهوری اسلامی ايران کاهش مداوم نرخ تشکیل سرمایه در یک دههٔ گذشته شاهدی بر این ادعاست که نه تنها سرمایهگذاران خارجی بلکه سرمایههای داخلی نیز در حال خروج از ایران هستند.گزارش معاونت بررسیهای اقتصادی اتاق بازرگانی نشان میدهد که میانگین نرخ رشد سالانه سرمایهگذاری در دههٔ نود، منفی ۴.۷ درصد بوده و میزان سرمایهگذاری واقعی از ۱۷۱ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۹۰ به صد هزار میلیارد تومان در پایان این دهه رسیده است. به همین دلیل در محافل اقتصادی داخل ایران دههٔ نود شمسی به عنوان «دههٔ سوخته» نام گرفته است.شاخص «حساب سرمایه» یکی از شاخصهای کلیدی در بیان این واقعیت است که یک کشور واردکنندهٔ سرمایه است یا صادرکننده. بررسی این شاخص نشان میدهد که نه تنها سرمایهٔ جدیدی وارد ایران نمیشود بلکه سرمایهها در حال خروج هستند.بر اساس گزارشهای رسمی، روند خروج سرمایه از ایران به شکلی مشخص از سال ۱۳۹۴ تشدید شد اما در سال ۱۳۹۶ و همزمان با خروج ایالات متحده از برجام به اوج خود رسید؛ در این سال خالص حساب سرمایه در ایران بیش از نوزده میلیارد دلار منفی بود.
ليست هناك تعليقات:
إرسال تعليق